Een terugblik

Om zijn opdracht als belangenbehartiger van de erfgoedverenigingen te kunnen volbrengen, moet het FORUM op de hoogte te blijven van wat er leeft in het erfgoedveld. Nauw contact met de leden verenigingen is hiervoor onontbeerlijk. In het verleden hadden we daarvoor de rondetafels met de leden. Na grondig overleg en onderzoek werd deze formule herbekeken en hielden we op 12 juni een heel nieuw moment van overleg en contact: het 'Erfgoedplein'.

foto's: © Stefan Dewickere

Een 45-tal leden zakten af naar de Verbeke Foundation in Kemzeke, voor het eerste Erfgoedplein. De Verbeke Foundation is een private kunstsite waar cultuur, natuur, ecologie en erfgoed samenkomen. De loodsen van dit voormalige transportbedrijf werden omgebouwd tot unieke expositieruimtes voor hedendaagse kunst - een perfect voorbeeld van herbestemming, inspirerend voor de toekomstige omgang met dergelijk industrieel erfgoed. Met zijn 12 hectare natuurgebied annex openluchttentoonstelling en zijn 20.000 m² overdekte ruimte is de Verbeke Foundation een van de grootste privé-initiatieven voor hedendaagse kunst in Europa. Deze unieke locatie leek ons dan ook uitermate geschikt om de FORUMleden kennis te laten maken met het thema van de dag ‘Erfgoed van en in de toekomst’ - in 2011 ook het thema voor een inhoudelijke studiedag.

Behalve die kennismaking met het thema van 2011, was het doel van dit Erfgoedplein vooral de leden een forum bieden voor hun vragen en noden, en hen toelichting en inspraak te verschaffen in de veranderingen binnen het FORUM. Ook werd voldoende tijd gemaakt voor onderlinge contacten, als basis voor netwerking en informatie-uitwisseling tussen de leden.

Erfgoed in de toekomende tijd

Met haar inleiding gaf Edith Vermeiren een aanzet tot reflectie op het thema van de dag. Edith is architecte bij Erfgoed & Visie bvba en namens Bouwhistorie vzw lid van de algemene vergadering van het FORUM.

Staan onze waarden van nu garant voor de toekomst? Zal men in de toekomst dezelfde waarden en betekenissen hanteren als wij nu? Vandaag komen we meer en meer los van een enge visie op ‘monumentenzorg’ en wordt er meer en meer gesproken over ‘erfgoedzorg’. Dit begrip is veel ruimer. Erfgoed slaat op het monument én is tegelijk de drager van betekenissen die het bouwwerk tot monument maken. Hoe meer betekenissen een monument draagt, hoe meer kans het heeft om tot ‘erfgoed’ door te groeien. Een betekenis gaat verder dan materiële waarde. Erfgoedzorg is dus heel wat meer dan de materiële restauratie van een monument. Met haar lezing hield Edith Vermeiren een pleidooi voor contextuele en geïntegreerde erfgoedzorg, voor het onderkennen van de diverse waarden en betekenissen van het erfgoed en voor een actualisering van die betekenissen zodat ze een plaats krijgen in de huidige maatschappij en te continueren zijn in de toekomst.

Uit de voorbeeldprojecten kwam het advies naar voren om in de eerste plaats de stedenbouwkundige context te betrekken bij herbestemming. Tegelijk dient de betekenis van het onroerende erfgoed onderzocht en moet bekeken worden welk roerend erfgoed bij het totaalproject hoort. Ook de betekenis van immateriële componenten is belangrijk. En last but not least dient gezocht naar een maatschappelijk relevante bestemming. Op deze manier kan men evolueren naar een contextuele erfgoedzorg met een ruime maatschappelijke inbedding.

Het FORUM anders

Na de koffiepauze werd ingegaan op de huidige en toekomstige FORUMwerking. De eventuele uitbreiding van de bestaande ledencategorieën, een nieuwe erfgoedorganisatie die de bestaande krachten bundelt en het nieuwe decreet Onroerend Erfgoed werden uitgebreid behandeld. Hierbij kregen de leden ruim de mogelijkheid om hun bekommernissen, opmerkingen en suggesties te formuleren. Het FORUM kan dit alles meenemen naar verdere besprekingen en beslissingsmomenten.

De leden maakten onder meer de bedenking dat er een belangenconflict kan ontstaan wanneer steden en gemeenten ook lid zouden worden van het FORUM. Als zowel een stad als een vereniging uit die stad aangesloten is, rijst de vraag hoe het FORUM zal omgaan met een eventueel conflict tussen beide. De aanwezige verenigingen opperden dan ook dat het verstandiger was om voor gemeenten, steden en/of particulieren een afzonderlijke dienstverlening (tegen betaling) mogelijk te maken, zonder lidmaatschap.

Ook bij de ontwikkeling van een nieuwe erfgoedorganisatie mogen de belangen van de erfgoedverenigingen niet uit het oog worden verloren.

Workshops

Na de lunch gaf Geert Verbeke himself een toelichting over het doel en de visie van de foundation en volgde een verkwikkende en interessante rondleiding op de site. Dan was het tijd voor de drie workshops. Opgedeeld in drie circulerende groepen, konden alle aanwezigen aan elke workshop deelnemen. De thema’s ‘Erfgoed en multimedia’ (Tijl Vereenooghe | Heemkunde Vlaanderen), ‘Erfgoededucatie’ (Evelien Oomen | VIOE) en ‘Erfgoed en herbestemming’ (Sofie De Caigny | CVAa/VAI).

Multimedia

Multimedia bieden veel mogelijkheden. De leden gaven in deze workshop wel duidelijk aan dat deze technologie geen doel op zich mag zijn. Daar schuilt immers het gevaar in; er kunnen zaken gemanipuleerd worden en op lange termijn kan het nut om het ‘echte’ erfgoed nog te bewaren in vraag worden gesteld. Bij de stelling dat multimedia geen duurzame oplossing bieden, gaven de verenigingen aan dat in feite geen enkele ontsluiting echt duurzaam is en volledige garantie biedt voor de toekomst. Het is veeleer een kwestie van afweging die gemaakt moet worden tussen de investering en de opbrengst - ook inhoudelijk. Deze afweging moet echter bij elke vorm van ontsluiting gebeuren. Toch blijkt dat de drempel om multimediatechnieken toe te passen vaak nog te hoog is voor verenigingen. Dit heeft niet alleen met het financiële plaatje te maken maar vooral met een gebrek aan kennis en de vele multimediatoepassingen. Verenigingen hebben moeite om de toepassingen die voor hen interessant zijn eruit te halen. Er werd dan ook geopperd dat het FORUM hierin misschien een rol kan spelen en zijn leden ook op dit gebied kan ondersteunen.

Erfgoededucatie

Erfgoededucatie is sinds enkele jaren een hot topic. Als we zeker willen zijn dat het erfgoed van nu bewaard wordt voor de toekomst, moet de jeugd er warm voor worden gemaakt. Heel wat erfgoedinstellingen en -verenigingen werken al rond erfgoededucatie. Toch blijft het moeilijk om een stevige voet aan de grond te krijgen in het onderwijs. Erfgoededucatie wordt immers niet expliciet vermeld in de eindtermen, ontwikkelingsdoelen en leerplannen. De aanwezige erfgoedverenigingen hadden opvallend weinig ervaring met erfgoededucatie, maar zien wel het belang ervan in. Lokale erfgoedverenigingen zijn immers ideale partners voor de scholen omdat zij echt maatwerk kunnen leveren en perfect kunnen aansluiten op het omgevingsonderwijs waar het lager onderwijs op inzet. Ook de meer technische aspecten rond bouwen, restaureren, maar ook isoleren en ecologie zijn thema’s waarmee de verenigingen een mooi educatiepakket kunnen ontwikkelen. De verenigingen pleiten wel voor een verbreding van de erfgoededucatie, om buiten de leerplannen te treden en erfgoed ook als initiatief te gebruiken voor burgerparticipatie in het algemeen.

Herbestemming

Als algemene conclusie bij de workshop rond ‘erfgoed en herbestemming’ gaven de leden aan dat het herbestemmen van erfgoed echt teamwerk is. De leden meenden dat het belangrijk is dat er een draagvlak wordt gecreëerd en dat diverse partijen bij het project betrokken worden. Welke partijen dat zijn, hangt af van het project zelf, de aard van het erfgoed en de context eromheen. Een herbestemming heeft immers de grootste slaagkansen als ze een breed draagvlak heeft. Toch kan de overheid niet worden weggedacht. Onderhandelen met de overheid is noodzakelijk. De verenigingen maakten hierbij de opmerking dat het niet altijd duidelijk is met welke overheid ze moeten onderhandelen. Het is vaak erg onduidelijk wie bevoegd is voor een bepaald project. Aansluitend bij de maatschappelijke inbedding gaven de verenigingen aan dat men zich bij een herbestemming niet mag blindstaren op het materiële. De ‘objectbenadering’ moet overstegen worden. Bovendien moet er aandacht zijn voor eventuele toekomstige visiewijzigingen. We kunnen nu immers niet weten hoe men in de toekomst zal denken over erfgoed en de zorg ervoor. Bijgevolg rijst de vraag in hoeverre er bij een herbestemming of restauratie rekening moet worden gehouden met omkeerbaarheid van de ingrepen.

Het eerste Erfgoedplein was een uiterst boeiende dag. De inbreng van de leden zal gepast weerklinken in verdere actieplannen en in het beslissingsproces over de toekomst van het FORUM.